Bloq | Müəllif: Aleksandre Kvaxadze, tədqiqatçı

İranda baş verən hərbi hadisələr Gürcüstandakı şiə icmasına və yönümlü qruplara qarşı ictimai marağı xüsusilə artırıb.

Bir çox insan məhz indi öyrəndi ki, Gürcüstanda şiələr də yaşayır. Mən bir tədqiqatçı olaraq illərlə Gürcüstandakı müsəlman dini qruplarını araşdırmışam, 2021-ci ilə qədər isə aylarla Kvemo Kartlinin azərbaycanlı, o cümlədən şiə kəndlərində

yaşamışam. Mövcud vəziyyəti nəzərə alaraq, bu məsələyə bir az ətraflı toxunmaq və iki ildən artıqdır ictimaiyyətə heç nə yazmamağıma baxmayaraq, öz fikirlərimi sizinlə bölüşmək qərarına gəldim.

Gürcüstanda nə qədər şiə yaşayır və harada?

Əhalinin ümumi siyahıyaalınması şiə və sünni müsəlmanları bir-birindən fərqləndirmədiyi üçün Gürcüstanda şiələrin dəqiq sayı məlum deyil. Lakin mənim hesablamalarıma görə, Gürcüstandakı azərbaycanlı əhalinin təxminən 60-65%-i şiədir. Bələdiyyələr üzrə şiə əhalisinin təxmini paylanması belədir:

Marneuli: Azərbaycanlı əhalinin 65-70%-i (Marneuli şəhəri, Alget zonası, Qızılhacılı, Qaçağan zonası, Gürcüstanı Ermənistanla birləşdirən avtomagistral boyu kəndlər).

Qardabani: Azərbaycanlı əhalinin 50-55%-i (Ağtəhlə, Qaratəhlə, Sartiçala Muğanlısı, Qardabani şəhəri, Candar).

Bolnisi: Azərbaycanlı əhalinin 35-40%-i (Parizi, Tsurtavi, Talaveri, Müşevani, Savaneti və s.).

Bundan əlavə, şiələr Tbilisi, Tetritskaro, Dmanisi, Kaspi, Saqareco və Laqodexi bələdiyyələrinin ayrı-ayrı yaşayış məntəqələrində də yaşayırlar.

İki əsas dini cərəyan

Gürcüstanda yaşayan şiələr istisnasız olaraq imamiyyə (isnaəşəriyyə) şiəliyinin davamçılarıdır. Burada fəaliyyət göstərən dini qrupları şərti olaraq iki kateqoriyaya bölmək olar:

Ayətullah Xameneinin və onun "Vilayəti-fəqih" konsepsiyasının davamçıları: Onlar üçün din və siyasət ayrılmazdır.

Ayətullah Sistaninin (İraq, Nəcəf) davamçıları: Onlar daha çox mənəviyyata vurğu edirlər.

Bununla belə, xüsusilə Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr fonunda hər ikisini ümumi şiə həmrəyliyi birləşdirir. Müvafiq olaraq, Gürcüstanda yaşayan dini cəhətdən aktiv şiələrin Fələstin, İran və Livan münaqişələrinə dair aydın mövqeyi var. Hər iki cərəyanın Gürcüstanda inkişaf etmiş təhsil və məscid infrastrukturu mövcuddur.

Hər şey necə başladı?

Gürcüstanda şiə aktivliyi və İranla əlaqələr dünən və ya bu gün başlamayıb. Bu, sovet sərhədlərinin açıldığı və 70 illik fasilədən sonra müsəlman əhalinin Yaxın Şərqin dini dairələri ilə əlaqə qurmaq imkanı əldə etdiyi 80-ci illərin sonlarından qaynaqlanır.

Kvemo Kartlidə şiəliyin dirçəlişi qonşu Azərbaycanla paralel gedirdi. 90-cı illərin əvvəllərindən şiə kəndlərinə iranlı missionerlər gəlirdi. Onların əksəriyyəti etnik azərbaycanlı idi ki, bu da dil baryeri problemini həll edirdi. Gürcüstan və Azərbaycandan seçilmiş gənclər İrana (Qum və Məşhəd dini məktəblərinə) aparılır, təhsillərini başa vurduqdan sonra isə öz kəndlərinə, yeni açılmış məscidlərə axund kimi qayıdırdılar. Demək olar ki, Gürcüstandakı bütün axundlar ya İranda təhsil alıblar, ya da İranda təhsil almış axundun tələbələridirlər.

Gürcüstan və Azərbaycan

Paralel olaraq, Azərbaycanda şiə xalq hərəkatları yaranırdı (məsələn, "Azərbaycan İslam Partiyası" və daha radikal "Hizbullah"). Vəziyyət 2003-cü ildən, İlham Əliyevin hakimiyyətə gəlməsindən sonra dəyişdi — hakimiyyətin konsolidasiyası islam təşkilatlarına da təsir etdi və müsəlman icması Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinə (QMİ) tabe edildi. Bu, birmənalı qarşılanmadı və tez-tez (məsələn, 2015-ci ildə Nardaranda) ağır qarşıdurmalara səbəb oldu.

Azərbaycanda sərtləşdirilmiş dini siyasət fonunda Gürcüstanda daha azad mühit və daha az məhdudiyyət var idi ki, bunun nəticəsində də şiə qrupları öz nüfuzlarını daha geniş şəkildə yaya bildilər.

2011-ci ilə qədər Gürcüstanın müsəlman əhalisi rəsmi olaraq Azərbaycanın Dini İdarəsinə (QMİ) tabe idi. Gürcüstanın o vaxtkı hakimiyyəti bu asılılığa son qoymaq qərarına gəldi və "Ümumgürcüstan Müsəlmanları İdarəsi"ni (ÜGMİ) yaratdı. Şiə təşkilatları Azərbaycandan ayrılmanı alqışlasalar da, onların bir hissəsi İdarənin yeni təyin olunmuş şeyxi Vaqif Əkbərovla əməkdaşlıqdan imtina edərək, fəaliyyətlərini qeyri-rəsmi şəkildə davam etdirdilər. (Maraqlıdır ki, Əkbərov özü təyin olunduqdan dərhal sonra ilk səfərini məhz İrana etdi və yüksək rütbəli din xadimləri ilə görüşdü).

Vəziyyət 2023-cü ildə, Hacı Faiq Nəbiyevin şeyx təyin edilməsindən sonra dəyişdi. Ayətullah Sistani məktəbinin davamçısı olan Nəbiyev qeyri-rəsmi qrupların böyük bir hissəsini barışdırmağı bacardı.

Nə işə yaramayacaq?

Gürcüstanın şiə icmasında İranın təsiri var və bunu heç kim inkar edə bilməz. Əhalinin müəyyən hissəsi birbaşa İran xüsusi xidmət orqanları ilə əməkdaşlıq edir; bəziləri üçün Ayətullah ən ali avtoritetdir, bəziləri isə sadəcə həmrəylik nümayiş etdirir.

Bəs dövlətin yanaşması necə olmalıdır? Bəzi ölkələrdə (Səudiyyə Ərəbistanı, Bəhreyn, Rusiya, Azərbaycan) şiə əhalisini balanslaşdırmaq üçün müxtəlif, tez-tez repressiv metodlar mövcuddur. Lakin bu metodların heç biri Gürcüstan şəraitində işləməyəcək. Azərbaycanlı icmasındakı şiələr üçün Ayətullah Xamenei və Sistani katoliklər üçün Roma Papası qədər avtoritetdir və yalnız bir neçə fəalı həbs etməklə vəziyyət dəyişməyəcək. Unutmayaq ki, bu insanların arxasında onların qohumları və həmkəndliləri dayanır. Repressiv metodlar əvvəllər nə dini fəal, nə də dindar şiə olmayan insanları belə dövlətə qarşı qaldıracaq. Qısaca desək, Kvemo Kartlidə İran təsirini "Kadırov metodları" olmadan sıfıra endirmək praktiki olaraq qeyri-mümkündür və bu heç müzakirə belə edilməməlidir.

Təhsilin və vətəndaş inteqrasiyasının gücləndirilməsi yaxşı haldır, lakin nə gürcü dilini mükəmməl bilmək, nə də 3000 lari maaşlı dövlət işi insanı öz dini baxışlarından döndərə bilməz. Gürcüstanda islam məktəbinin (mədrəsənin) açılması da zəruridir, lakin dövlət yeni bir şiə cərəyanı icad edə bilməz və sonda onu ya Sistani, ya da Xamenei məktəblərinə bağlamaq məcburiyyətində qalacaq.

Qısamüddətli və uzunmüddətli perspektivdə nə etməliyik?

İranda baş verən hadisələr fonunda qısamüddətli perspektivdə iki məsələyə diqqət yetirilməlidir:

Kvemo Kartlidən İrana könüllülərin axınının qarşısı alınmalıdır (axundlarla intensiv dialoq lazımdır).

Kvemo Kartli qonşu Azərbaycana qarşı İranın tramplininə çevrilməməli və Azərbaycanda fəaliyyət göstərən gizli qruplarla təmaslar maksimum dərəcədə məhdudlaşdırılmalıdır.

Uzunmüddətli perspektivə gəldikdə isə: şiə qrupları heç yerə yoxa çıxmayacaq və biz onlarla birgə yaşamağı öyrənməliyik. Unutmamalıyıq ki, İran Gürcüstanla həmsərhəd deyil və daxili işlərə qarışmaq üçün daha az rıçaqa malikdir. Ayrılıqda götürdükdə, şiə icmasının separatizm üçün lazımi demoqrafik resursu yoxdur, əvəzində isə onlar pantürkizmi əhəmiyyətli dərəcədə balanslaşdıra bilərlər.

Üstəlik, şiə din xadimlərinin cəlb edilməsi ilə Kvemo Kartli gəncləri arasında yayılmış "oğru mentaliteti" və narkomaniya ilə mübarizə aparmaq mümkündür. Əsas odur ki, gürcü əhalisi ilə təmas nə qədər çox olarsa, bir o qədər çox ümumi maraq yaranacaq (Rustavi avtobazarı bunun yaxşı nümunəsidir).

2016-cı il seçki kampaniyası zamanı Kvemo Kartlidə dəfələrlə elə insanlar görmüşəm ki, evlərində Ayətullahın və Mixeil Saakaşvilinin şəkillərini yan-yana asmışdılar. Lakin son bəyanatlardan sonra bu nə dərəcədə mümkündür? Nə deyim...